Przejdź do głównej zawartości

Jeszurun – narodziny narodu


Dość ciekawym zagadnieniem w historii jest powstawanie i zanikanie poszczególnych narodów. Są takie społeczności, o których dobrze wiadomo, że ukształtowały się ze złączenia różnych grup etnicznych – jedną z bogatszych mieszanek w Europie są Hiszpanie (Płw. Iberyjski zasiedlany był kolejno przez Iberów, Celtów, Greków, Fenicjan, Rzymian, Wizygotów i Maurów). Pewne narody z przekonania o własnej wyjątkowości, ułożyły mniej czy bardziej osobliwe legendy o własnym pochodzeniu (np. Wergiliusz wywodzący pochodzenie Rzymian od Eneasza, bohatera trojańskiego). Równie tajemniczo rzecz ma się z Izraelem – wszak rasistowska bajeczka o "narodzie wybranym" nie brzmi przekonująco.

Stosunkowo niewiele zachowało się materiałów źródłowych ze starożytności, a od Oświecenia wśród historyków rozpowszechnił się negacjonizm i rewizjonizm w odniesieniu do kronik sprzed średniowiecza. Czasami ze szkodą dla faktów (m.in. zaprzeczanie historyczności Troi czy Poncjusza Piłata, zakończone odkryciami z ubiegłego wieku). Jak więc podchodzić do relacji historycznych przekazywanych w Biblii?
Co znaczące, Stary Testament (dalej: ST) wielokrotnie stwierdza, że Ziemia Obiecana była już zamieszkana przez Amorytów i Kananejczyków (Fenicjan). Te dwa ludy semickie zostały w większości zasymilowane przez przybyszy, o jakich opowiada Biblia  skąd jednak przyszli nowi ludzie?

W okresie XVII i XVI wieku p.Chr. w starożytnym Egipcie przez ponad 100 lat trwają semickie rządy tzw. Hyksosów (grecki zapis egipskiego wyrażenia "cudzoziemscy władcy"). Jeszcze przed nimi do Egiptu imigrowali Semici z Kanaanu – relacje o Abrahamie, Izaaku, Jakubie, Józefie i jego braciach trzeba widzieć w kontekscie takich wędrówek. Hyksoski faraon Apofis wprowadził nawet wyłączny kult Seta, co potwierdza narrację ST, że zalążek monoteizmu istniał wśród Semitów na długo przed Mojżeszem. Egipski historyk Maneton oraz Józef Flawiusz byli zgodni w utożsamianiu Hyksosów z bardzo wczesnymi Żydami.
W kwestii pochodzenia narodu izraelskiego i jego religii, warto przytoczyć te wypowiedzi Biblii:

Pan przyszedł z Synaju i z Seiru dla nich wzeszedł, zabłysnął z góry Paran (Pwt 33, 2)
Panie, kiedy wychodziłeś z Seiru, kiedy kroczyłeś po polach Edomu (Sdz 5, 4)
Bóg przychodzi z Temanu, Święty z góry Paran (Ha 3, 3)
Któż to jest Ten, który przybywa z Edomu, z Bosry (Iz 63, 1)

Użyte nazwy geograficzne odnoszą się do północy Płw. Arabskiego – do Edomu, regionu i plemion sąsiadujących od południa z Judeą. Co ciekawe, kult Kosa (głównego boga Edomu) nie został nigdzie w ST potępiony. Podobne północnoarabskie odniesienia pojawiają się w Biblii wobec Midianu i tamtejszych plemion. Właśnie tam dużą część życia miał spędzić Mojżesz, stamtąd też pochodził jego teść – kapłan Jetro, a prorok Jeremiasz wskazywał mieszkańcom Judy za wzór midiański klan Rechabitów, jako prawdziwych czcicieli Boga. Przemilczenia i niedopowiedzenia ST wobec religii Edomu i Midianu są dość wymowne.



Hipotezę północnoarabską wspierają źródła egipskie, wzmiankujące koczowników JHW, właśnie na obszarze Edomu i Midianu. Mojżesz (bądź historyczny prototyp) powędrował z pustynnego pogranicza Egiptu na północ z grupą takich koczowników. Przeprowadził on monoteistyczną reformę plemiennych wierzeń – na takiej zasadzie jak Zaratusztra wśród Irańczyków. Wyjście z Egiptu jest w jakimś zakresie faktem – pojawiła się w Kanaanie nowa grupa ludzi, która zmieniła tożsamość religijno-narodową dotychczasowej ludności. Polski historyk orientalista Edward Lipiński zauważał też, że region Judy z racji położenia, otwarty był na wpływy arabskie i egipskie, podczas gdy północny Izrael jako bardziej fenicki, długo różnił się kulturowo od pobratymców z południa. W Judzie o tożsamości północnoarabskiej zapomniano, gdyż ważniejsza była integracja w jeden naród z północnym Izraelem i Fenicjanami.
Z czasem arabskie plemiona Edomu i Midianu stały się prawie obce, dodatkowo nie dzieliły z Judą i Izraelem historii politycznej (upadek obu państw północnego i południowego, przesiedlenia tamtejszych elit). Różnice kulturowe z arabskimi sąsiadami pogłębili także następcy Mojżesza – prorocy adresowali swoje nauki głównie do narodu Judy i Izraela.

W związku z powyższym raczej można mówić o arabskich korzeniach judaizmu. Choć są to głównie hipotezy, mają one podstawy w aluzjach pojawiających się w samej Biblii. Koncepcja narodu wybranego miała za zadanie scalić różne plemiona Semitów, którzy przyjęli religię Mojżeszową – za tym opowiadał się m.in. wspominany już E. Lipiński. I prawdopodobnie miał rację.


Post scriptum: co do tytułu, Jeszurun to archaizm użyty 4 razy w Biblii jako synonim Izraela.

Komentarze

Popularne posty z tego bloga

Nazarejczyk – ostatni prorok

Kontynuując skromne próby zarysowania historii religii Izraela, musi pojawić się prorok z Galilei – Jezus Nazarejczyk (właściwie Jeszua ha-Nocri). Jest On dla chrześcijan zarazem Bogiem i człowiekiem, zaś dla judaizmu tylko "samozwańczym rabbim" (nie mogąc legitymować się autorytetem innego rabina). Aby zrozumieć powstanie chrześcijaństwa, warto wpierw przyjrzeć się wcześniejszym nurtom religii żydowskiej. W ten sposób można odpowiedzieć na pytanie – w jakim stopniu nauka Jezusa jest kontynuacją dotychczasowej tradycji Izraela?

Biblia przyznaje, że przez pierwsze wieki judaizm w czystej postaci egzystował tylko wśród marginalnych, niewielkich grup, w których kluczową rolę odgrywali "prorocy". W tekscie oryginalnym nazywani są powołanymi, wezwanymi, czasem też występują jako widzący. Widzenia i słyszenie głosów (m.in. opis powołania proroka Samuela) w oczywisty sposób powodowały kontrowersje w odbiorze proroków – księga Ozeasza wprost stwierdza, że proroków uważano z…

Ingsoc & Lib-Labs

Idee mają konsekwencje, miał zauważyć pewien amerykański filolog – trafiają one do programów partii politycznych i są przetwarzane w konkretną politykę rządów. Ta właśnie okoliczność powoduje, że nawet właśnie coś tak "nudnego" jak historia idei, jest zniekształcane przez publicystów, polityków, a czasem nawet wykładowców. Ruchem społecznym i ideologią, która do dziś wzbudza największe kontrowersje, jest socjalizm. Jednakowo jak liberalizm, powstał on w Wielkiej Brytanii. Dlaczego i jak powstał angielski socjalizm?



Podczas panowania króla Jerzego III Wielka Brytania prowadziła agresywną i mocarstwową politykę zagraniczną. W Ameryce Północnej doszło do trzech wojen (przeciw Nowej Francji w l. 1754–1763, przeciw Stanom Zjednoczonym w l. 1775–1783 oraz 1812–1815); w Europie zaś Wielka Brytania brała udział w wojnach z Francją rewolucyjną i napoleońską (lata 1792–1815), jako jedyne państwo uczestnicząc we wszystkich siedmiu koalicjach antyfrancuskich. Taka polityka tragicznie prz…